Showing posts with label तपाईंलाई थाहा छ ?. Show all posts
Showing posts with label तपाईंलाई थाहा छ ?. Show all posts
किन जाग्दैछन् तराईका जनताहरु ?

किन जाग्दैछन् तराईका जनताहरु ?

– जनकमान डंगोल 

पंक्तिकारले राजतन्त्रको विषयमा लेख्ने गरेको लेखहरुमा सम्बोधनको अगाडी निलम्बित राजा भनेर लेख्ने गरेको छ । नेपालका महान विद्वान लेखक तथा पत्रकार महोदयहरुले पूर्व राजा भनेर सम्बोधन गर्छन् । किन त्यस्तो लेखे लेख्नेहरु नै जानुन ।

नेपालमा गणतन्त्रको स्थापना नेपाली जनताहरुको चाहनाले ल्याईएको हैन । विदेशीहरुको ईशारामा केहि राष्ट्रघाती नेताहरुले देश र जनता प्रति गद्दारी गरेको नतिजास्वरूप जबर्जस्ती लादिएको यो गणतन्त्र ठिक कि बेठिक भनेर देशमा दुई पटक संबिधानसभाको नाममा निर्वाचन समेत भईसक्यो । निर्वाचनको माध्यमबाट चुनिएको जनप्रतिनिधिहरुले आजका मितिसम्ममा गणतन्त्रलाई संस्थागतरुपमा स्थापना गर्न सकेका छैनन् । गणतन्त्र संस्थागतरुपमा स्थापना देखि लागु गर्न संविधान पूर्ण रुपमा बनेर लागु हुनु पर्दछ । जबसम्म संविधान पूर्णरुपमा लागु हुन्न तबसम्म चेपुवामा पारेर गद्दी छोडन बाध्य बनाईएका अर्थात पद निलम्बनमा पारिएका ज्ञानेन्द्र शाहको अगाडी लेखिने पद भनेकै निलम्बित राजा हो भन्ने यो पंक्तिकारको बुझाई हो ।

गद्दी छाडन बाध्य बनाइएका निलम्बित राजा ज्ञानेन्द्रले समय समयमा नेपाल अधिराज्यको विभिन्न धार्मिक मठ मन्दिरमा धार्मिक पुजापाठ गर्न भन्दै जाने गर्नु हुन्छ । जहाँ–जहाँ पनि राजाको भ्रमण हुन्छ, त्यहाँका नागरिकहरुको भीड हेर्दा नेपालमा अझै पनि राजतन्त्र प्रति जनताको माया तथा मानसम्मानमा कुनै कमि आएको छैन भन्ने भान हुन्छ ।

यसै साल जेष्ठ महिनाको दोश्रो साता नि.राजा ज्ञानेन्द्र शाहबाट पूर्वाञ्चल विकास क्षेत्रको धार्मिक मठ मन्दिरहरुमा पुजा आजा गर्न जाने क्रममा पूर्वका जनताहरुको भिडले नि.राजाको जयजकार गरेको देख्दा नेपालमा राजतन्त्रको अवसान अझै भएको छैन । अहिलेको शासन व्यवस्था मात्र छलावा रैछ भन्न कर लाग्छ । गद्दी छाड्न विवश बनाईएको नि.राजाको समर्थनमा जनता दिन प्रतिदिन जुट्नु भनेको अहिलेको शासन व्यवस्था र पार्टीका नेताहरुको लागी शुभ संकेत भने पक्कै पनि होइन ।

यहि २०७३ साल आषाढ महिनाको दोश्रो साता नेपाल विद्वत परिषद्को अगुवाईमा नेपालको मुख्य प्रवेशद्वार पर्सा जिल्लाको वीरगंजमा तराईको जनताहरुले हातहातमा राष्ट्रिय झण्डा बोकेर “राजा आउ देश बचाउ” को गगनभेदी नारा लगाए । यस्तो देख्दा तराइमा केहि दिन अगाडी सम्म मधेसी जनताको हकहितका लागि लडेका हौं भन्ने विभिन्न मधेसवादी पार्टीका नेता तथा तिनका आसेपासेहरुले मुटु कमाउंदै आश्चर्यको साथ पक्कै पनि जिब्रो टोकेका होलान् ।

केहि दिन अगाडी सम्म मधेस भनेको हाम्रो हो र मधेशलाई छुट्टै राज्य बनाउनु पर्छ भन्ने सोच पालेका नेताहरुको विचारलाई लात हान्दै तराईका देशभक्त जनताहरूले यति छोटो समयमै हातमा राष्ट्रिय झण्डा बोकेर “राजा आउ, देस बचाउ” भन्ने नारा किन लगाए ?

केहि महिना अगाडी सम्म नेपाल भारतको दसगजा सिमा महिनौ महिना सम्म थुनेर सारा नेपाली जनताहरुलाई दु:ख दिनेहरु अरु कोहि नभएर मधेस र मधेसीको लागी लडेका हौ भन्ने केहि उग्रबादी सोच पालेका तराईबासी नेताहरु थिए । वर्तमान ओली सरकारले तिनीहरुको मागलाई बेवास्ता गरेपछि हाल राजधानीमा थुप्रिएर रिले अनसनको नौटंकी देखाएर बसेका छन् ।

सिमाना मध्येका केहि स्थानमा सदियौं देखि बसोबास गर्दै आएका नेपाली जनताहरुको जमीनलाई रातारात भारतीय भूमिमा जुन दिन गाभियो त्यस सम्बन्धमा मधेस र मधेसी लागि लडेका हौ भन्ने कुनै पार्टीका नेताहरुको मुखबाट एक शब्द पनि निस्किएन । देश र जनताको लागी लडेका हौं भन्ने कांग्रेस देखि कम्युनिष्ट लगायत अन्य पार्टीहरु समेत यस्ता बिषयमा मौन बसेको देख्दा तराईका जनताहरु आक्रोशित हुनु स्वभाविकै थियो ।

तराईमा बसोबास गर्ने हाम्रा नेपालीहरुलाई अहिलेका पार्टीका नेता देखि तिनका आसेपासेहरुले समेत जुन घटिया व्यवहार देखाएका छन त्यसलाई तराईका जनताहरुले राम्रैसँग मुल्यांकन गरेका छन् । मधेशीहरु नेपाली हैनन भनेर घटिया सोच राख्ने पनि प्रजातन्त्र देखि गणतन्त्रका नेता देखि तिनका आसेपासेहरु हुन भने यसैलाई आधार मानेर मधेशका मसिहा हौं भन्नेहरुले हिंश्रक आन्दोलन समेत चलाए तर तराइका नेपाली जनताहरुले के पाए ?

राष्ट्रवादको मामिलामा अन्य क्षेत्रमा बसोबास गर्ने नेपालीहरु जति चिन्तित छन् त्यो भन्दा बढी चिन्तित तराईका नेपाली जनताहरु छन भन्ने उदाहरण अस्ति नेपाल विद्वत परिषद वीरगंज, पर्साले निकालेको र्‍यालीबाट पुष्टि हुन्छ । नेपालका अहिलेका राजनीतिक पार्टीका नेताहरु देश र जनता प्रति उत्तरदायी छैनन् । यिनीहरु देश र जनताको लागी नभएर विदेशीहरुको हकहितमा काम कार्यहरु गर्छन् भन्ने कुरा यिनीहरुले देखाएको छुद्र तथा घटिया व्यवहार समय समयमा गरेका र बिभिन्न नामका सन्धिसमर्पणहरुले पुष्टि भई सकेको छ ।

जब राजनैतिक पार्टीका नेता तथा तिनका जिम्मेवार कार्यकर्ताहरु देश र जनता प्रति बफादार हुन्नन् र देश र जनता भन्दा भन्दा बढी विदेशीको ईसारामा नाच्छन् भने अहिलेको कथित धर्म निरपेक्ष नामको गणतन्त्रको पछि किन लाग्ने ?

नेपालका सबै पार्टीका नेताहरु जनताको आक्रोशलाई आँखा चिम्लेर “कुनै जमानाका निरो सम्राटले जस्तरी बाँसुरी बजाउंदै  बसेका छन् । देश र जनताको जलेको ह्दयमा मल्हमपट्टी लगाउनुको साटो आँखा चिम्लेर बाँसुरी बजाउदै बस्छन् भने नेपालका जनताहरुले गणतन्त्र मुर्दावाद मात्र हैन देशमा फेरी हाम्रा बाजेको पालाको २०१७ साल पौष १ गतेको पंचायती ब्यबस्थालाई फेरी फर्काउनु पर्छ भनेर भन्न बेर छैन ।

आन्दोलनको माध्यमबाट व्यवस्था बदलिन सकिन्छ भनेर सिकाउने अहिलेका पार्टीका नेताहरुलाई अब हुने आन्दोलनले विस्थापित गरि दियो भने त्यो दिन नेपालका अहिलेका नेताहरुको स्थिति घरको न घाटको नहोला भन्न सकिंदैन । त्यसैले समयमै चेत खुलोस् भन्ने कामना भन्दा अरु के नै गर्न सकिन्छ र ?

प्रकाशन मितिः २०७३ असार २३ गते विहीबार
यसरी निम्त्याउँछ गरिबीले अपराधहरु

यसरी निम्त्याउँछ गरिबीले अपराधहरु

-सीता पौडेल
  बाल्यअवस्थामा पिङमा मच्चिमच्ची आकाश छुने रहर कसलाई हुँदैन र ? रहर गर्नु कुनै अपराध पनि त होईन ! तर हरेक रहर पूरा गर्न गलत बाटो अपनाउनु भने अपराध हो । आजभोलि यस्तै अनौठा खालका विकृतिहरुले सिमारेखा कोर्दै छ त्यो सिमारेखा झन् भन्दा झन् फराकिलो हुँदै गैरहेको छ । त्यसमा गरिबी पनि पर्दछ ।
कुरा गरौं गरीबीको छाना मुनि हुर्कने बालबालिकाहरुको । सधैं अभावै अभावमा हुर्कने गरेका बालबालिकाहरुको मन मस्तिष्कमा गरिबीले एक प्रकारको नराम्रो छाप पारिसकेको छ ।

उनीहरुका सानातिना रहरहरु पूरा नहुनु, खान इच्छ्याइएको कुरा खान नपाउनु, अरुले सुन्दर वस्त्र पहिरिएर हिंडेको देख्दा आफ्नो शरीरको च्यात्तिएको लुगाले गिज्याईरहेको भान हुनु र अरु स्कुले लुगामा ठाटिएर स्कुल गएको देख्दा र आँफु सानै देखि काममा खटिनु परेको कुराले उनीहरु भित्र गरिबीलाई लिएर एक प्रकारको घृणा भनु या आक्रोशले डेरा जमाएको हुन्छ ।

जतिजति उमेर बढ्दै जान्छ त्यति त्यति उनीहरुमा गरिबीको त्यो छाप गहिरिदै जान्छ । खाने, लगाउने र पढ्ने यी इच्छा मात्र नभई घरको कुनै सदस्य बिरामी पर्दा बेलामा सहि उपचार नपाउनु र कहिलेकाहीँ मृत्यु नै भएर आफन्तलाई गुमाउनु पर्ने स्थितिले पनि तिनीहरूको मन मस्तिष्क नै हल्लाएर राखिदिन्छ ।

यी यावत कुराहरूको चोटले मार खाँदै हुर्कदै गरेका हुनाले उनीहरु भित्र त्यो गरिबीपनलाई सधैंको लागि समाप्त गर्ने सोचले जरो गाड्छ र उनीहरू सारा हद पार गर्न पछि पर्दैनन् । फलत: उनीहरूबाट अपराध हुन पुग्छ ।

सुरुवात सानोतिनो चोरी पाकेटमारबाट हुन्छ भने, पछिका क्रमहरुमा लुट्ने, डकैती गर्ने, गुण्डागर्दी गर्ने अनि लागु पदार्थको ओसारपसार गर्ने काममा पनि संलग्न हुन पुग्छन् । बलात्कार र हत्या गर्न सम्म पनि पछि पर्दैनन् ।

पैसा उनीहरुको लागि एउटा नशा जस्तै बनी सकेको हुन्छ । विस्तारै आफू जस्तै साथीहरू भेटेर उनीहरु आफ्नै अखाडा र अड्डाहरु खोल्दछन् । जहाँ आफ्ना गैंगहरुसित मिलेर नशालु पदार्थको सेवन गरेर मस्त हुँदै आफ्नो अलग्गै दुनियाँमा रमाउँछन् ।

त्यसै गरि बालिकाहरु पनि गरिबीका कारण आफ्ना हरेक इच्छा अनि चाहनाहरु दबाउँदै हुर्किन थाल्छन् । उनीहरुमा पनि समय अनुसारको भित्री चाहना र इच्छाहरुले ढोका ढकढक्याउन थाल्छ । बढ्दो उमेर संगसंगै उनीहरुका इच्छाहरु तिव्र हुन थाल्छन् ।

राम्री देखिन, राम्रो लगाएर हिंड्न उनीहरूको यो इच्छालाई पूरा गर्न चेलीबेटी बेचविखन गर्ने जमातले राम्रो मौका पाँउछ, फलस्वरूप पैसा, माया मोहको जञ्जालमा फस्न पुग्छन् र बेचिइन्छन् ।

कोहीकोही त हरेक समस्याबाट बाध्य भई आफ्नो अगाडी अरु कुनै बाटो नदेख्दा आफू खुशी नै आफुलाई बेच्न बाध्य हुन्छन् र देह व्यापार सुरु गर्छन् ।

यसरी गरिबीले पनि निम्त्याउँछ अपराधहरु । यस विषयमा राज्यले अलिक गम्भीर भएर जनचेतना स्वरुपको केही कार्यक्रमहरु संचालनमा ल्याएर बालबालिकाहरुको मस्तिष्कमा परेको छापलाई शिक्षा अनि चेतनाको मद्दतले दुर गर्न सके देशमा घट्ने जघन्य अपराधहरुमा केही कमी आउँथ्यो कि...?

प्रकाशन मितिः २०७३ जेठ ०६ गते विहीबार
अर्को महाभारत

अर्को महाभारत

–अश्विनी कोइराला

एक जना ६९ वर्षका बृद्धसँग केही दिनअघि कुरा भएको थियो । त्यसलाई जस्ताको तस्तै राख्ने अनुमति चाहन्छु....
‘बा, मेरो नाम अश्विनी, लेख्ने काम गर्छु । मलाई तपाईंका पालामा हुने प्रेमका कुरा लेख्न मन लागेको छ । एउटा कुनै प्रेमकथा सुनाउनुस् न ।’
‘कति पढेका छौ ?’
‘विश्वविद्यालयसम्म ।’
‘अचेलका केटाहरू खुव पढेलेखेका भन्छौ, केही जानेका हुदैनौ । मेरो कथा बुझ्छौ त ?’
‘बुझ्ने प्रयास गर्छु, बा ।’
‘त्यसो भए हाम्रो देशको एउटा चर्चित प्रेमकथा सुने । त्यसलाई चारैतिर फैलिनेगरी लेखे । जनजनमा पुगे, त्यति भए तिम्रो नाम अमर हुनेछ...।’
उनले सुनाएको कथा जस्ताको तस्तै ...
एकजना बडे नाम भएका राजा थिए । साह्रै प्रतिभाशाली लेखपढ गर्न जान्ने, राजनीति बुझेका । मान्छेहरू भन्थे, राजा भोलिको भविष्य आजै देख्न सक्छन् रे ।
यिनै राजाका पालामा एक जना तिखो, साह्रै विद्वान् वाहुन केटो थियो । राजकाज बुझेको । उच्च पदमा पनि पुगेको । लेखपढ गर्न जान्ने र साह्रै असल । देश दुनिया बुझेको र जनतालाई माया गर्ने मान्छे । अँ त्यो बाहुन केटोको नजर साह्रै कामुक थियो । कुनै स्त्रीलाई एकपल्ट हेरपछि ती स्त्रीहरू भुतुक्कै हुन्थे ।
त्यो बाहुनसँग राजाको राम्रो दोस्ती थियो । राजाले नबुझेको कुरा बाहुनलाई सोध्थे, बाहुनले नबुझेको कुरा राजालाई सोध्थ्यो । बाहुन भए पनि ऊ प्रत्येक साँझको भेटमा राजासँगै जाँडपानी पनि खाइदिन्थ्यो । यसले उनीहरूको दोस्ती झन् गहिरो हुन थाल्यो । भेटघाटमा उनीहरूका श्रीमती पनि सँगै हुन्थे । यी दुईको प्रेम देखेर दुवैका श्रीमतीहरू पनि खुसी थिए । भारदारहरू बीचमा बाहुन र राजाको दोस्ती चर्चित हुन थाल्यो । हुँदा हुँदा राजालाई सल्लाहकार नै नचाहिने, बाहुनलाई अरु साथी नै नचाहिने । यसले देशको खर्चमा कटौति हुन थाल्यो । देश कमजोर हुँदा छिमेकी राज्यले फाइदा लिइरहेका थिए । अब त्यो रोकियो । राजाको चाकडी गरेकै भरमा खान पल्केकाहरूको पनि जागीर जान थाल्यो । जो दरवारबाट बाहिर निकालिन थाले, उनीहरू छिमेकी राज्यको जासुस भएर आफ्नो दुनो सोझ्याउन थाले ।
एक साँझ जाँडपानी खानुअघि नै बाहुनलाई राजाले थुनिदिए । बाहुनकी श्रीमतीलाई उनका आफन्तसहित देश निकाला गरिदिए । त्यसपछि राजाले कहिल्यै बाहुनको मुखमा हेर्दा पनि हेरेनन् । आफ्नो गल्ती केही नभए पनि यसरी थुनिनु पर्दा बाहुनलाई साह्रै चित्त दुख्यो । राजाले त भेट्न चाहेका थिएनन् तर रानी बाहुनलाई अति माया गर्थिन् । यो कुरा बाहुनलाई थाहा थियो । बाहुनले रानीसँग भेट्न चाहेको सन्देश पठाए । एक रात राजा राजधानी बाहिर गएको मौका छोपी बाहुनसँग भेट्न रानी गोप्य रूपमा थुनुवा कक्ष पुगिन् ।
‘महारानी साहिबा, मेरो के गल्ती थियो ? मेरो परिवारको के गल्ती थियो ? ममाथि किन अन्याय गरियो ?’ बाहुन आक्रोशित थियो ।
‘तिम्रो गल्ती केही थिएन, छैन । तिम्रो आँखाको गल्ती हो ।’ रानीले भनिन्, ‘तिम्रो आँखाले मलाई फकाइरह्यो, तर तिमी कहिल्यै अघि बढेनौ । एक दिन म बेलायती रक्सी खाएर मात्तिएकी थिएँ । तिमीसँग बात मारिरहेकी थिएँ, कुन बेला राजाले मलाई तानेर कोठामा लगे, होसै पाइन । मैले त तिमी ठानेर सबै कुरा भनेँ । मैले मन पराएको कुरा गरेँ । तिम्रो आँखाको प्रसंसा गरेँ ।’
‘अहो, महारानी, नकाम भएछ...... अनि के भयो ?’
‘राजाले मलाई एक झाप्पु हिर्काए । त्यसपछि रुन थाले । मात्तिएको स्वरमा राजा भन्दै थिए, ‘तिम्रो गल्ती छैन प्रिये, म स्त्री भएको भए म पनि उसलाई यसैगरी माया गर्थें । तर एउटा म्यानमा दुईटा तरवार बस्न सक्तैन । उसले अब नाङ्गो हुनुपर्छ । उसका दुर्दिन सुरु भए ।’
‘अब के हुन्छ त ? राजा र म एक ठाउँ नबसीकन यो देशको भलाइ हुँदैन । के भन्नुहुन्छ त महारानी ।’
‘राजनीतिका बीचमा स्त्री आउनु हुँदैनथ्यो । महाभारतमा पनि द्रौपदी आएकी थिई । यहाँ म आएँ । अब महाभारत हुन्छ । मलाई लाग्छ, यो महाभारत १८ दिनमा टुङ्गिने छैन । हामी कोही रहने छैनौं । यो प्रेम पनि वियोगमै टुङ्गिने भयो ।’
त्यसपछि रानी धुरुधुरु रुन थालिन् । आजसम्म पनि रोइरहेकी छन् ।
कथा भनिसकेपछि ती बुढाले मतिर हेर्दै भने, ‘यो कथा सबैलाई सुनाऊ, बुझाऊ र यसको प्रचार गर ।’
कथा कतै सुनेजस्तो–पढेजस्तो लाग्यो । तर कहाँ पढेको सम्झन सकिन । बुढालाई फकाएर सोधेँ, ‘बा, कथा लेख्न राजा र बाहुनको नाम चाहिन्छ । के थियो उनीहरूको नाम ?
‘राजाको नाम थियो, मवि र बाहुनको नाम विपी ।’

(कोइरालाको फेसबुक वालबाट साभार)
शिवतत्व, पशुपति र शैव सम्प्रदाय

शिवतत्व, पशुपति र शैव सम्प्रदाय

–प्रवीण अधिकारी

शिवतत्व :
शिवतत्व भनेको समस्त प्राणीहरुको बिश्रामस्थल हो ! मुलतः प्रकृति र पुरुष शिव र बिष्णु स्वरुपका हुन् ! यी दुई स्वरुपमा एकैतत्व भएपनि शिवमा सत्वयोग मिसिदा सात्विक भई विष्णु हुन् पुग्दछन भने उही शिवमा तमयोग मिसिदा तामस भई रुद्र कहलिञ्छन ! त्यसकारण यहाँ सत्व नियन्ता विष्णु र तम नियन्ता रुद्र हुन् भन्नेकुरो प्रत्येक सनातनीहरुले बुझ्नै पर्दछ ! यसरी हेर्दा तमनै रुद्र हुन् र तिनै काल पनि हुन् ! यसकारण महामृत्युन्जय महाकालेश्वर भगवान रुद्र हुन् पुगेका हुन् !

अर्कोतर्फ तम प्रधान प्रलयावस्थाबाटै यस पृथ्वीका समस्त अवयवहरुको शृष्टि भएको मानिएको छ ! त्यस्तो किनभने " तम " अर्थात अन्धकार अति उच्च अवस्था हो ! शृष्टिकालमा जीवजन्तु ब्याकुल हुदा तिनलाई दीर्ध सुसुप्ति दिन भगवानले प्रलयावस्था ल्याए ! तम प्रधानावस्था भएको हुदा त्यसैबाट उत्पादनावस्था र पालनावस्था व्यक्त हुन् पुग्यो र सबै चिज प्रलयावस्थामा रहन पुग्यो ! त्यै उत्पादन अवस्थाको निर्णायक ब्रह्मा कहलिए ,पालनावस्थाको निर्णायक विष्णु हुनपुगे , संहारावस्था र कारणावस्थाको निर्णायक शिव हुन् पुगेकाहुन ! यस संसारको शृष्टिको सुरुवाती कालमा र अन्तमा कारणावस्था रहन जाने हुदा प्रथमावस्थामा पनि शिव र अन्तमा पनि शिव तत्वनै रहन पुग्दछ ! तत्व योगीहरूले त्यसमै आत्मभाव दर्शाउने भएकोले शिवनै सवै बिद्द्या र भूतका ईश्वर मानिन पुगे , उनीनै महेश्वर हुन् पुगे र हुँदा हुँदा सबै प्राणीको मनमा उनीनै विराजमान हुन् पुगे ! यसै कारणले हाम्रो शरीरको एकादश प्राणनै रुद्र स्वरुप मानियो र त्यै प्राणले शरीर त्याग्दा मान्छे रुन थाले , त्यसैकारण उनलाई रुद्र भनियो ! हाम्रो शरीरको पाँच कर्मेंद्रिय , पाँच ज्ञानेन्द्रीय र एउटा मननै रुद्रको रुपमा परिभाषित हुन् पुग्यो ! यहि नै आध्यात्मिक रुद्र कहलियो ! आधिदैविक रुद्र यी भन्दा पृथक छन ! जसरी बिष्णु अधिश्ठाता हुन् त्यसरीनै रुद्र अहंकारका अधिष्ठाता हुन् पुगेका हुन् !

शिवको आत्मा विष्णु र विष्णुको आत्मा शिव हुन् ! तम कालो हुन्छ र सत्व शेतो हुन्छ . तिनको ध्यान जनित स्वरुप परिवर्तन हुदा सत्वगुणी विष्णु काला र तमोगुणी शिव सेता हुन् पुगे ! त्यै राधा रुपबाट शिवरुप उत्पत्ति भयो ! कृष्ण रुपबाट विष्णु उत्पत्ति भए ! काली रुपबाट विष्णु र शंकर रुपबाट शिव उत्पत्ति हुन् पुगे ! कालकुट विष र शेषनाग घाँटीमा बेर्न पुग्दा शिवको महामृत्युन्जय स्वरुप स्पष्ट हुन् पुगेको हो ! जटामा गंगालाई धारण गरेकोले उनले विश्व मुक्त गर्ने स्वरुप आफुमा अन्तर्निहित भएको बताए ! अग्निमय तेश्रो नेत्र नजिक चन्द्रकला धारण गरेर आफ्नो सम्हारकत्व र पोशकत्व स्वरुप विरुद्ध धर्मश्रयात्व देखाए ! यस लोककोलागि लोकाधिपति भएर पनि खरानी र बाघको छालालाई आफ्नो गहना र बस्त्र बनाएर यस संसारमा वैराग्यनै श्रेष्ठ हो भन्ने तुल्याए ! शिवको वाहन नन्दी ,उमाको वाहन सिंह ,गणेशको वाहन मुषा ,कर्तिकेयको वाहन मयुर रहेका छन् ! त्रिशुल र भैरवादीगण शिवको सेवा गर्न लालायित देखिन्छन ! सुर ,नर ,मुनि ,नाग ,गन्धर्व ,किन्नर ,अशुर ,दैत्य ,भुत ,पिशाच ,वेताल ,डाकिनी ,शाकिनी ,वृश्चिक ,सर्प , सिंह सबैले उनलाई पूजा गर्दछन ! आँक , धतुरो वेलपत्र ,जल र पन्चामृतले तिनको पूजा गरीन थालियो !

पारिवारीक स्वरुप 
शिवजीको परिवार अझ विचित्रको छ ! भगवती अन्नपूर्णाको भण्डार सधै भरिएको छ तर शिव सधै भिखारी स्वरुपमै वर्णित छन् ! कार्तिकेय सधै युद्धकोलागि उद्दत देखिंदा गणेश सधै शान्ति प्रिय रहन पुगेका छन् ! कार्तिकेयको वाहन मयुर ,गणेशको मुषा ,पार्वतीको सिंह र शिवको नन्दी त्यसमाथि सर्पहरुको आभूषण सहित उनको विचित्रको स्वरुप छ ! सबै एक अर्काको सत्रु भएतापनि ग्रिह्पति शिवजीको छत्र छायाँमा सबै सुख र शान्तिले रहेको देखिन्छ ! उनको घरमा विचित्रको स्वभाव र रुचिको सम्मिश्रण रहन पुगेको छ ! घरको शान्तिकोलागि आदर्शको शिक्षा पनि सनातनी हिन्दु समाजले शिवबाटै पाएको छ ! शिव र अन्नपूर्णा विभक्त देखिए पनि तिनले यस संसारको सबै ऐश्वर्य विष्णु र लक्ष्मीलाई अर्पण गरेकाछन ! त्यसकारण तिनै लक्ष्मी र विष्णुले यस संसारको सवै काम संरक्षण गर्न अवतिर्ण हुनेछन् भन्ने बिश्वाश जन जनमा रहन पुगेको छ !
शिव परिवार परस्पर विरोधी तत्वहरुको सामंजस्य स्वरुप हो ! उनको आवरण पनि विचित्रको छ ! टाउकोमा एकातिर चन्द्रमा छ, भने दोस्रो तिर महा विषधारी सर्प पनि उनको घाँटिमा माला छ ! उनि अर्धनारीश्वर हुन् ! तर कामजित छन् ! उनको गृहस्थी जीवन भएपनि उनी श्मशानवासी रहेका छन ! सौम्य, आशुतोष भएर पनि भयंकर रुद्र हुन् ! उनको परिवारमा भूत-प्रेत , नंदी, सिंह, सर्प, मयूर ,मुषा ईत्यादि सबैको सामान्जस्यता छ ! उनि स्वयं द्वन्द रहित सह-अस्तित्वका महान विचारक हुन् ! वेदमा इनि रुद्र स्वरुपमा छन् ! शिवले छोडेमा यो संसारमा शव मात्र रहन्छ। हाम्रो शरीरको शिरमा ब्रह्माको बास छ ! विष्णु हृदय अथवा शरिरको मध्य भागमा रहेका छन् र शिवको नाभी स्थान भन्दा मुन्तिरको भाग हो ! त्यसैले भगवान शिवलाई शिवलिंगको रुपमा पूजा गरिएको हो ! इनी सृष्टिको उत्पति , स्थिति एवं संहारको अधिपति हुन् ! संहारका देवता हुन् ! अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन् र यिनको महाकाल स्वरुपनै ज्योतिष शास्त्रको आधार हो ! उनले लय र प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीनमा राखेका हुदा शिव देवताका पनि देवता अर्थात महादेव हुन् पुगेका हुन् ! इनी ईश्वरका पनि ईश्वर भएकोले महेश्वर भनिएका हुन् ! हिन्दु धर्ममा पर्ने शैव, शाक्त, वैष्णव, जैन, सौर, गाणपत, नाथ, सिख , बौद्ध आदि प्रमुख सम्प्रदायका भक्तजनहरुकालागि पशुपति मन्दिर समान आस्था एवं श्रद्धाको केन्द्र हो !

उपासनाको आधार :
शिवलिंग उपाशनाको रहस्यको आधार क्षेत्र भग हो , बीज लिङ्ग हो ! शिव सुक्ष्म अतिन्द्रिय लिङ्ग हो ! शक्ति शुक्ष्म अतिन्द्रिय योनि हो ! स्थूल लिङ्ग र योनि त् शुक्ष्म लिङ्ग र योनिको अभिव्यक्तिको सम्भावित रुप मध्ये एकरुप मात्र हो ! त्यसको प्रतिविम्ब हो !

पशुपतिको उत्पत्ति:
सिन्धु तथा वेविलोन सभ्यताको अनुदाननै लिङ्गपूजा हो भन्ने कुरा स्वीकारिएको छ ! तर पौराणिक कथानुशार महाभारतको युद्ध पछि पाण्डवहरूले भगवान कृष्ण र भिष्म पितामह सँग युद्धमा आफन्तहरू मृत्यु भएकाले गोत्रहत्याको पापबाट मुक्त हुनकोलागि के उपाय गर्नु पर्ला ? भनेर सोधेका थिए ! भगवान शिवको दर्शन गरेपछी गोत्रहत्याको पापबाट मुक्त हुन्छ भन्ने कुरा थाहा पाएपछी पाण्डवहरू शिवजीको दर्शन गर्ने हिमालयमा गए ! पाण्डवहरू आएको देखेर भगवान शिव भैंसीको रुप लगेर भैंसीको बथानमा लुकेका थिए ! पाण्डवहरूले भैंसीरुपी भगवान शिवलाई चिनेर दर्शन गर्न नजिकै जाँदा भैंसीरुपी शिव जमिन भित्र धसिएका थिए ! यसरी शिवजी जमिनमा धासिएपछी भैंसीरुपी शिवको पुछर पाण्डवले स्पर्श गर्दा केदारनाथमा केदारनाथ भगवान प्रकट भए भने भैंसीरुपी शिवको शिर नेपालमा पशुपतिनाथ भगवान प्रकट भएका थिए ! यसरी पाण्डवहरूले पशुरुपी शिवको पुछर स्पर्श गरेर गोत्रहत्यको पापबाट मुक्त भएका थिए ! पशुको रुप लिएर प्रकट भएको हुनाले भगवान शिवलाई पशुपतिनाथ भनिन थालियो र भगवान शिव जमिनमा भासिएर नेपालमा टाउको निकालेकाले केदारनाथमा पुछर र नेपालमा शिर मिलाएर एक ज्योतिर्लिंग मानिन थालियो !

शैव सम्प्रदाय :
हिन्दू धर्म भित्र ६ बटा संप्रदायहरु छन् ! ती हुन् - शैव, वैष्णव, शाक्त, नाथ, वैदिक (श्मार्त ) र चार्वाक । यस मध्ये चार्वाक संप्रदाय लुप्त हुन् पुगेको छ अरु बाँकी धेर थोर चलन चल्तीमा छन् ! यस मध्ये सबै भन्दा प्राचिन संप्रदाय शैव संप्रदाय मानिन्छ ! शैव सम्प्रदायको मूल रुप शुक्ल यजुर्वेदमा रुद्रको आराधनाको रुपमा छ ! ११ रुद्रहरु मध्येका प्रमुख रुद्रहरुनै पछिल्लाकालमा आएर शिव, शंकर, भोलेनाथ र महादेव भनिएका हुन् ! शिव उत्तर बैदिककालिन देवता हुन् ! ईनको ऋग्वेदकालिन स्वरूप रुद्र हो ! रुद्र रुप शिवको संहार गर्ने स्वरूप हो ! "रुतं हरिति पापात निबारयति स रुद्र " अर्थात रोग हरण गर्ने ,पाप नष्ट गर्ने नै रुद्र स्वरुप हो ! शिवबाट रौद्र रुप हटाइदिने हो भने ईनि शिव ,शंकर ,शम्भु भनेर पुकारिञ्छन ! शिवको प्रिय छाला हो ! शिवजीको शिव ,शंकर ,शम्भु भनेर पुकारिने स्वरूप छाला बेरिएको अवस्थामा हुन्छ !

जन्म-मरणको चक्रबाट मुक्त रहन हिन्दु धर्मीहरु चतुर्दशीको ब्रत बस्ने गर्दछन ! इनलाई तेस्रो आँखा भएकाले (त्र्यम्बकम्),निलो घाँटी भएका (नीलकण्ठ) ,जटा परेको कपाल (जटाधारी) ,शिरमा गंगा भएका (गंगाधर),शरीरमा खरानी धस्ने (भष्मांगर), बाघको छाला ओढ्ने (बाघम्बर), शरीरमा सर्पहरूको माला बेर्ने (नगेन्द्र हार), डमरू तथा त्रिशुल बोक्ने ,साँढे (नन्दी) चढ्ने, कैलासमा बस्ने ,तृनेत्र धारी पनि भनिन्छ !

शिव स्वरुप: 
शिव पूर्वमा रहंदा " भव " दक्षिण दिशामा रहंदा "शर्व " पश्चिममा "पशुपति " उत्तरमा "उग्र " र ईशान रुप भई अन्तरिक्षमा रहेका हुन्छन ! ईनि सँधै कल्याणकारी रहुन भन्ने अभिप्रायले "सदा शिव " भनि पुकारिन्छ ! भव ,पशुपति,महादेव र ईशान शिवको कल्याणकारी रुप हो भने रुद्र शर्व ,उग्र ,अशनि, शिवको विध्वंशकारी श्वरुप हो ! यीरुपवाट शिवजीलाइ आह्वान गर्दा अरुदेवताहरु त्रशित भएर आउन्नन भन्ने लोक मान्यता छ ! शिव सम्प्रदायले शिवका ५ मुख सद्दोजात ,वामदेव ,अघोर ,तत्पुरुष ,ईशानद्वारा आफ्ना भक्तहरुलाई आशिष दिन्छन भन्नेकुरा लिङ्ग पुराणमा वर्णित छ ! शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहर गरिनु पर्दछ ! धतुरोको फूल, प्रसादमा भाङ, चरस शिवजीका प्रिय बस्तु मानिन्छन !दूध, दही, घिउ, सख्खर, मह जस्ता पाँच चिज जसलाई पञ्चामृत भनिन्छ, को प्रयोग हुन्छ !

शिवरात्रि पर्व: 
शिवलिङ्गको प्रादुर्भाव चतुर्दशी तिथिको दिन भएको थियो ! सृष्टिको प्रारंभमा यसै दिन मध्यरात्रिकालमा भगवान् शंकर ब्रह्माबाट रुद्रका रूपमा अवतरण भएका थिए ! त्यसकारण यो पर्व कालरात्री , मोहरात्री , सुखरात्री झैँ शिवरात्री भनि मनाउनु पर्ने कारण के हो भने यसै दिन प्रदोषको समयमा भगवान शिवले ताण्डव गर्दै ब्रह्माण्डलाई तेस्रो नेत्रको ज्वालाबाट समाप्त गर्नेछन भन्ने मान्यता शाक्तहरुमा रहेको छ !

फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको दिन शिवरात्री पर्व मनाइन्छ ! यसलाई प्रतिवर्ष मनाउदा नित्य र कुनै काम बिशेषले मनाउदा काम्य हुन् जान्छ ! त्रयोदशी तिथिको रात्रीको आरम्भकालमा वा मध्यरात्रीकालमा चतुर्दशी तिथि मिसियो भने त्यसलाई शिवरात्री भनिन्छ ! शिवरात्री तीनवटा तिथिले (त्रिस्प्रिहा) (१३,१४,३० ) छोयो भने उत्तम मानिन्छ ! चतुर्दशी तिथिका अधिपति शिवजी हुन् ! प्रत्येक महिनाको कृष्ण पक्षको चतुर्दशी तिथिलाई मास शिवरात्री भनिन्छ ! तर फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको अर्धरात्रीकालमा शिव लिंगको प्रादुर्भाव भएको हुनाले यसलाई महाशिवरात्री भनिएको हो ! इनकी शक्ति (पत्नी ?) दुर्गा हुन् !इनको बासस्थान कैलाश पर्वत हो ! इनका छोराहरु कार्तिकेय र गणेश मानिएका छन् !इनकि एक मात्र छोरीको नाम " वनमाला " हो जसलाई " ओखा " पनि भनेर चिनिन्छ !

शिवको अवतार : 
शिव पुराणमा शिवको दश अवतारहरुको वर्णन गरिएको छ जो निम्नानुसार छ - १ . महाकाल, २ . तारा, ३ . भुवनेश, ४ . षोडश, ५ . भैरव, ६ . छिन्नमस्तक गिरिजा, ७ . धूम्रवान, ८ . बगलामुखी, ९ . मातंग र १० . कमल हो । यी दशैँ अवतारहरु तंत्रशास्त्र संग संबंधित छन् !
शिवजीको अन्य ११ अवतारहरुमा : 

१ . कपाली, २ . पिंगल, ३ . भीम, ४ . विरुपाक्ष, ५ . विलोहित, ६ . शास्ता, ७ . अजपाद, ८ . आपिर्बुध्य, ९ . शम्भू, १० .चण्ड तथा ११ . भव को उल्लेख गरेको भेटिन्छ !इ अवतारहरु बाहेक शिवजीको दुर्वासा, महेश, वृषभ, पिप्पलाद, वैश्यनाथ, द्विजेश्वर, हंसरूप, अवधूतेश्वर, भिक्षुवर्य, सुरेश्वर, ब्रह्मचारी, सुनटनतर्क, द्विज, अश्वत्थामा, किरात र नटेश्वर आदि अवतारहरुको उल्लेख पनि 'लिङ्ग पुराण' मा गरेको भेटिन्छ तर यी अवतारहरू अंशावतार मात्र हुन् ! सबै भन्दा चर्चित शिवजीको अवतार हनुमान र भैरव अवतार हो !

शैव ग्रंथ : 
वेदको श्‍वेताश्वतरा उपनिषद , शिव पुराण , आगम ग्रंथ र तिरुमुराई मुख्य हुन् !

शैव तीर्थ : 
बाह्र ज्योतिर्लिंग समेत काशी / बनारस , केदारनाथ, सोमनाथ , रामेश्वरम , चिदम्बरम , अमरनाथ र कैलाश मानसरोवर मुख्य हुन् !

शैव संस्कार :
१ . शैव संप्रदायका मान्छे एकेश्वरवादी हुन्छन ! ती शिवलिंगको पूजा गर्दछन !
२ . यस धर्मका संन्यासीहरु जटा पाल्द्छन !
३ . यिनका अनुयायीहरु कपाल खौरिञ्छन तर शिखा राख्दैनन् !
४ . शैवहरुले पूजा अनुष्ठान रात्री कालमा गर्दछन !
५ इनको आफ्नै तांत्रिक मंत्र हुन्छ !
६ . यी निर्वस्त्र पनी रहन्छन वा भिजेको लुगा पनि लाउछन , हातमा कमण्डलु , चिमटा राखेर धूनी मा रमाउ छन् !
७ . शैवहरु चंद्रमा मा आधारित व्रत उपवास गर्दछन !
८ . शैव संप्रदायमा समाधी दिने परम्परा छ !
९ . शैव मंदिरलाइ शिवालय भनिन्छ जहा शिवलिंग मात्र हुन्छ !
१० . यिनले विभूति ( भष्म ) लाउछन !

शैव साधु-संतहरु :
शैव साधु हरुलाई नाथ, नागा, अघोरी, अवधूत, बाबा, ओघड़, योगी, सिद्ध आदि भनिन्छ ! शैव संतहरुमा नागा साधु र दसनामी संप्रदायका साधुहरुको प्रभूता छ । संन्यासी संप्रदाय संग जोडिएका साधुहरुको यो संसार र गृहस्थ जीवन संग केही सरोकार रहन्न ! गृहस्थ जीवन जती कठिन मानिन्छ त्यो भन्दा सयौं गुणा कठिन नागा जोगीहरुको जीवन मानिन्छ ! शैव संतहरुमा गुरु मच्छेन्द्र नाथ, गुरु गोरखनाथ, सांईंनाथ , गजानन नाथ, कनीफनाथ, बाबा रामदेव, तेजाजी , चौरंगीनाथ, गोगादेव, शंकराचार्य, गोपीनाथ, चुणकरनाथ, भर्तृहरि, जालन्ध्रीपाव आदि हजारौ भक्तहरु प्रसिद्ध छन् !

शैव संप्रदायका उप संप्रदायहरु : शैवमा शाक्त, नाथ, दसनामी, नाग आदि उप संप्रदाय हुन् ! महाभारतमा माहेश्वर (शैव) का ४ संप्रदाय वताइएको छ - शैव, पाशुपत, कालदमन र कपालिक !

कश्मीरी शैव संप्रदाय : 
काश्मीरलाइ शैव संप्रदायको गढ़ मानिन्छ ! वसुगुप्तले ९औ शताब्दीको उतरार्धमा कश्मीरी शैव संप्रदायको गठन गरेका थिए ! त्यस भन्दा पहिले त्यहाँ बौद्ध र नाथ संप्रदायको हजारौ मठहरु थियो !

वीरशैव संप्रदाय : 
वीरशैव एक त्यस्तो परंपरा हो जसमा भक्त शिव परंपरामा बाँधिएको हुन्छ ! दक्षिण भारतमा यो परम्परा धेरै प्रचलित छ !यो वेदमा आधारित धर्म हो ! भारतको कर्नाटक राज्यमा यसका उपाशक धेरै छन् ! यस बाहेक भारतको दक्षिण राज्यहरु महाराष्ट्र, आंध्रप्रदेश, केरल र तमिलनाडु तथा अफगानिस्तान, पाकिस्तान, कश्मीर, पंजाब, हरियाणामा यो सम्प्रदाय छरिएको छ ! यस संप्रदायका उपाशक एकेश्वरवादी हुन्छन !

कपालिक शैव : 
कापालिक संप्रदाय लाइ महाव्रत-संप्रदाय पनि भनिन्छ ! यो तांत्रिकहरुको संप्रदाय हो ! मान्छेको टाउको धारण गर्ने भएकोले इन्लाई कापालिक भनिएको हो ! यो मत रावणका दाजु कुवेरले शुरु गरेका हुन् !

तमिल शैव : 
सम्पूर्ण तमिल क्षेत्र शैव पंथिहरुको बहुल क्षेत्र हो ! शिवपुत्र कार्तिकेयले यो मत चलाएको मानिन्छ !



अधिकारीको फेसबुक वालबाट बाट साभार
भगवान शिव सम्बन्धमा जान्नै पर्ने कुराहरु

भगवान शिव सम्बन्धमा जान्नै पर्ने कुराहरु

–प्रवीण अधिकारी
शंकरको " श " को अर्थ हो कल्याण र " कर " को अर्थ हो गर्ने ! शंकरको अर्थ कल्याण गर्ने भन्ने हुन् आउछ ! शिव ,अद्वैत ,कल्याण यी सबै शव्दहरु एकै अर्थका बोधक हुन् ! शिवनै ब्रह्मा हुन् ,ब्रह्मानै शिव हुन् ,शिवनै बिष्णु हुन् अनि बिष्णुनै शिव हुन् ! यस संसारको श्रिश्टि ,पालन र संहारकोलागि एउटै नाउ बिभिन्न नामले चिन्हीदै आएको छ !

शिवलिंग भगवान शिव प्रतीक हो ! निश्चल ज्ञान र तेज़को प्रतिनिधित्व शिवलिंगले गरेको हुन्छ ! 'शिव' को अर्थ हो - 'कल्याणकारी' र 'लिंग' को अर्थ हो - 'सृजनता ' ! शिवलिंग जल, दूध, बेलपत्रले पूजिन्छ ! लिंग को मूल मा ब्रह्मा, मध्य मा विष्णु र माथि पट्टि प्रणवाख्य स्वयम् महादेव रहेका हुन्छन ! शिवलिंगको वेदी महादेवी स्वरुप हुन् र लिंग स्वयम् महादेव ! शिवलिंगको मात्र पूजा गर्दा सबै देवी देउताको पूजा गरेको मानिन्छ ! शिवलिंगमा जल अर्पण गर्नुको अर्थ हो प्राणको सुरक्ष्या ! शिवलिंग माथि जल अभिषेक गर्नुको अर्थ हो परम तत्वमा प्राण विसर्जन गर्नु !

रुद्राष्टाध्यायी यजुर्वेदको एउटा अंग हो र वेद सनातनी हिन्दुको सर्बोत्तम ग्रन्थ हो ! वेद शिवको अंश हो यसकारण वेद: शिव: शिवो वेद: भन्ने गरिन्छ ! अर्थात् वेदनै शिव हो तथा शिवनै वेद हो , वेदको प्रादुर्भाव शिवबाटै भएको हो ! भगवान शिव तथा विष्णु एकांश भएकाले हरिहर भनिएका हुन् ! हरि अर्थात् नारायण (विष्णु) र हर अर्थात् महादेव (शिव) ! वेद र नारायण पनि एक हुन् ! वेदो नारायण: साक्षात् स्वयम्भूरिति शुश्रुतम् ! यसै कारण नेपाली संस्कृतिमा वेदको महत्व बढि छ र वेद कै ऋचा तथा सूक्तहरुले पूजा, यज्ञ, अभिषेक आदि गरिन्छ ! शिव, महादेव, हरि, विष्णु, ब्रह्मा, रुद्र, नीलकंठ आदि सबै ब्रह्मकै पर्यायवाची शब्द हुन् ! रुद्र अर्थात् 'रुत्' र रुत् अर्थात् दु:ख नष्ट गर्ने रुद्र हुन् , रुतं--दु:खं, द्रावयति--नाशयति इति रुद्र:। रुद्रहृदयोपनिषदमा लेखिएको छ :-

सर्वदेवात्मको रुद्र: सर्वे देवा: शिवात्मका:।
रुद्रात्प्रवर्तते बीजं बीजयोनिर्जनार्दन:।।
यो रुद्र: स स्वयं ब्रह्मा यो ब्रह्मा स हुताशन:।
ब्रह्मविष्णुमयो रुद्र अग्नीषोमात्मकं जगत्।।
यही श्लोक अनुसार रूद्रनै ब्रह्मा, विष्णु हुन् सबै देउता रुद्रांश हुन् र सबैकुरो रुद्रबाटै उत्पन्न भएका हुन् ! रुद्रनै ब्रह्म स्वरुप हो , र उनीनै स्वयम्भू हुन् !

शिवलिङ्गको प्रादुर्भाव र चतुर्दशी तिथिको महत्व : 
शिवलिङ्गको प्रादुर्भाव चतुर्दशी तिथिको दिन भएको थियो ! सृष्टिको प्रारंभमा यसै दिन मध्यरात्रिकालमा भगवान् शंकर ब्रह्माबाट रुद्रका रूपमा अवतरण भएका थिए ! यो समस्त श्रिश्टिको रचना फाल्गुन कृष्ण पक्ष चतुर्दशी तिथिको दिन भएको थियो ! सनातनी हिन्दु परम्परामा एक बर्षमा चारवटा रात्री मनाइन्छ ! यो पर्व कालरात्री (बडा दशैं ), मोहरात्री (कृष्ण जन्माष्टमी ), सुखरात्री (लक्ष्मी पूजा ) झैँ शिवरात्री भनि मनाउनु पर्ने कारण के हो भने ईशान संहिता अनुसार यसै फाल्गुण कृष्ण चतुर्दशीको तिथिको मध्य रातमा निराकार ब्रह्म स्वरुप शिवलिंगको प्रतीक भै यस लोकमा अवतरित भएका थिए तथा यसै दिन प्रदोष कालमा भगवान शिवले ताण्डव गर्दै ब्रह्माण्डलाई तेस्रो नेत्रको ज्वालाबाट समाप्त गर्नेछन भन्ने मान्यता ईशान संहितामा उल्लेखित छ !
ईशान संहिता अनुसार महा शिवरात्रीकै दिन ब्रह्मा र विष्णु स्वरुप अगाडी अत्यन्त प्रकाशवान आकार प्रकट भएको थियो ! यसै दिन भगवान शिव र आदि शक्तिको बिहे हिमालय पर्वतमा भएको थियो ! यसैदिन भगवान शिवले ताण्डव र भगवतीले " लास्यनृत्य " गर्दा ती दुइको समन्वयले यस काश्यपी शृष्टिको सन्तुलन बन्न सकेको हो ! भगवतीको लास्यनृत्य नभएको भए शिवजीको ताण्डव नृत्यको कारण यो श्रिश्टी खण्ड खण्ड हुन् सक्थ्यो ! शिव रात्रिकै दिन समुन्द्र मन्थन गरिएको थियो ! समुन्द्र मन्थनबाट निस्किएको कालकुट बिष शिवजीले आजकै दिन ब्रह्माण्डको रक्षाकोलागि पिएका थिए ! त्यो बिष पिउदा घांटी निलो हुनपुगेकोले उनलाई उक्त दिनदेखिनै निलकन्ठ भनिन थालियो !

पारिवारिक स्वरुपको महत्व :
शिवजीलाई कालकुट विष र शेषनाग घाँटीमा बेरिएको हुँदा महामृत्युन्जय भनिएको हो ! उनले जटामा गंगालाई धारण गरेr उनले विश्व मुक्त गर्ने स्वरुप आफुमा अन्तर्निहित भएको बताए ! अग्निमय तेश्रो नेत्र नजिक चन्द्रकला धारण गरेर आफुमा सम्हारकत्व र पोशकत्व गुण रहेको जनाए ! लोकाधिपति भएर पनि उनले खरानी र बाघको छालालाई आफ्नो गहना र बस्त्र बनाएर यस संसारमा वैराग्यनै श्रेष्ठ हो भन्ने बताए ! शिवको वाहन नन्दी , कार्तिकेयको वाहन मयुर ,गणेशको मुषा ,पार्वतीको सिंह र शिवको नन्दी त्यसमाथि सर्पहरुको आभूषण ! सबै एक अर्काको सत्रु तर ग्रिह्पतिको छायामा सबै सुख र शान्तिले रहेको अवस्था ! कार्तिकेय सधै युद्धकोलागि उद्दत देखिन्छन तर गणेश सधै शान्ति प्रिय रहेकाछन ! घरको शान्तिकोलागि आदर्शको शिक्षा उनले यो लोकलाई दिएका छन् ! शिवजीको विचित्रको परिवार थियो ! उनको घरमा विचित्रको स्वभाव र रुचिको सम्मिश्रण रहेको थियो ! बेमेल भित्र सुख सान्ति र अनुपम मेलको सम्मिश्रण थियो ! सुर ,नर ,मुनि ,नाग ,गन्धर्व ,किन्नर ,अशुर ,दैत्य ,भुत ,पिशाच ,वेताल ,डाकिनी ,शाकिनी ,वृश्चिक ,सर्प , सिंह सबै द्वारा उनि पूजित भए पनि आँक , धतुरो वेलपत्र र जलमै आफु सन्तुष्ट हुने बताए !

भगवती अन्नपूर्णा उनकी अर्धांगिनी थिइन् तर उनि सधै भिखारीनै रहन पुगे ! शिव र अन्नपूर्णा विभक्त भएर यस संसारको सबै ऐश्वर्य विष्णु र लक्ष्मीलाई अर्पण गरे ! शिव स्वरुप परस्पर विरोधी तत्वहरुको सामंजस्य स्वरुप हो ! उनको टाउकोमा एकातिर चन्द्रमा छ, भने अर्को तिर महाविषधारी सर्प उनको घाँटिमा मालाको रुपमा रहेको छ ! उनि अर्धनारीश्वर हुन् तर कामजित छन् ! उनको गृहस्थी जीवन देखिन्छ तर आफु श्मशानवासी हुन् पुगेका छन ! सौम्य, आशुतोष भएर पनि भयंकर रुद्र कहलिएका छन् ! उनको परिवारमा भूत-प्रेत , नंदी, सिंह, सर्प, मयूर ,मुषा ईत्यादि सबैको सामान्जस्यता रहेको छ ! उनि द्वन्द रहित सह-अस्तित्वका महान विचारक हुन् ! वेदमा उनि रुद्र स्वरुपमा छन् ! तिनले आँखा चिम्लिदा यो संसारमा शव मात्र रहन जान्छ !
हाम्रो शरीरमा त्रिदेवको स्थान : 
हाम्रो शरीरको शिरमा ब्रह्माको बास छ ! विष्णु हृदय अथवा शरिरको मध्य भागमा रहेका छन् र शिव को स्थान भन्दा तलको मुन्तिरको भाग हो ! त्यसैले भगवान शिवलाई शिवलिंगको रुपमा पूजा गरिएको हो ! इनी सृष्टिको उत्पति , स्थिति एवं संहारको अधिपति हुन् ! संहारका देवता हुन् ! अनादि तथा सृष्टि प्रक्रियाको आदिस्रोत हुन् र यिनको महाकाल नै स्वरुपनै ज्योतिष शास्त्रको आधार हो ! उनले लय र प्रलय दुवैलाई आफ्नो अधीन मा राखेका हुदा शिव देवताका पनि देवता अर्थात महादेव हुन् पुगेका हुन् ! इनी ईश्वरका पनि ईश्वर भएकोले महेश्वर भनिएका हुन् ! हिन्दु धर्ममा पर्ने शैव, शाक्त, वैष्णव, जैन, सौर, गाणपत, नाथ, सिख आदि प्रमुख सम्प्रदायका भक्तजनहरुका लागि पशुपति मन्दिर समान आस्था एवं श्रद्धाको केन्द्रको रुपमा छ !

शिव स्वरुप :
शिव पूर्वमा रहंदा " भव " दक्षिण दिशामा रहंदा "शर्व " पश्चिममा "पशुपति " उत्तरमा "उग्र " र ईशान रुप भई अन्तरिक्षमा रहेका हुन्छन ! ईनि सँधै कल्याणकारी रहुन भन्ने अभिप्रायले "सदा शिव " भनि पुकारिन्छ ! भव ,पशुपति,महादेव र ईशान शिवको कल्याणकारी रुप हो भने रुद्र शर्व ,उग्र ,अशनि, शिवको विध्वंशकारी श्वरुप हो ! यीरुपवाट शिवजीलाइ आह्वान गर्दा अरुदेवताहरु त्रशित भएर आउन्नन भन्ने लोक मान्यता छ ! शिव सम्प्रदायले शिवका ५ मुख सद्दोजात ,वामदेव ,अघोर ,तत्पुरुष ,ईशानद्वारा आफ्ना भक्तहरुलाई आशिष दिन्छन भन्नेकुरा लिङ्ग पुराणमा वर्णित छ ! शिवरात्रिको पूजा रात्रिको चारै प्रहर गरिनु पर्दछ ! धतुरोको फूल, प्रसादमा भाङ, चरस शिवजीका प्रिय बस्तु मानिन्छन !दूध, दही, घिउ, सख्खर, मह जस्ता पाँच चिज जसलाई पञ्चामृतद्वारा शुक्ल यजुर्वेदको १६ अध्यायको रुद्राष्टाध्यायी शतरुद्रीय मन्त्रद्वारा रूद्र सूक्त सहित अभिषेक गरिन्छ !

शिवरात्रीकोलागि तिथि छनौट :
सनातनी हिन्दु परम्परामा क्षय तिथी कुनै कार्यकोलागि पनि उपयुक्त मानिन्न तर फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको दिन शिवरात्री पर्व मनाइन्छ ! त्रयोदशी तिथिको दिन रात्रीको आरम्भकालमा वा मध्यरात्रीकालमा चतुर्दशी तिथि मिसिन पुग्यो भने त्यसलाई शिवरात्री भनिन्छ ! शिवरात्री तीनवटा तिथिले (त्रिस्प्रिहा) (१३,१४,३० ) छोयो भने अति उत्तम मानिन्छ ! चतुर्दशी तिथिका अधिपतिनै शिवजी हुन् ! प्रत्येक महिनाको कृष्ण पक्षको त्रयोदशी चतुर्दशी तिथिको संयोगलाई मास शिवरात्री भनिन्छ भने फाल्गुन कृष्ण चतुर्दशीको अर्धरात्रीकालमा शिव लिंगको प्रादुर्भाव भएको हुदा यसलाई महाशिवरात्री भनिन्छ ! शिवकी शक्ति (पत्नी ?) दुर्गा भगवती मानिन्छिन इनको बासस्थान कैलाश पर्वतमा रहेको ठानिन्छ ! शिवजीका छोराहरु कार्तिकेय र गणेश मानिएका छन् भने इनकि एक मात्र छोरीको नाम " वनमाला " हो जसलाई " ओखा " पनि भनेर चिनिन्छ !

अर्थ भित्रको अर्थ :
तपाइहरुले भगवान शिवजीको मूर्ति देख्नु भएको छ त्याँहा शिवजीको शीरमा जटा छ । त्यो जटामा एउटा द्वितीयाको चन्द्रमाको चिन्ह छ । तिनको निधारमा तेश्रो आखो छ ! घाँटीमा सर्प ,जटा र पाखुरामा रुद्राक्षको माला बेरिएको छ ! एउटा हातमा डमरु र अर्को हातमा त्रिशुल छ । संपूर्ण शरीरमा खरानी घसेको छ ! उनको शरीरको तल्लो भागमा बाघ वा हात्तीको छाला बेरिएको छ र उनी कैलाशमा बस्तछन भन्ने सांकेतिक अर्थ छ ! यी शिवजीका प्रतीकहरुको अर्थ के हो ? रहस्य के हो ? शिवजीको वेशभूषा यस्तो देखिनुको तात्पर्य के हो ? आउनोस शिवजी स्वरुप भित्र घोत्लियु जसमा प्रत्येक धर्मको मान्छेले त्यसमा आफ्नो प्रतीक खोज्न सकोस हिन्दू र हिन्दुत्वको व्याख्यामा आफ्नो ग्यान खर्चोस !

चन्द्रमा : 
शिव जी को एउटा नाम 'सोम' पनि हो ! सोमको अर्थ चन्द्रमा हो । उनको दिन सोमवार हो । चन्द्रमा मनको कारक हो । शिवजीले चन्द्रमा धारण गर्नुको अर्थ आफ्नो मन नियंत्रण गर्नु हो ! शिवजी संग सम्बन्धित सबै चाडपर्वहरु हन्द्रमासमा आधारित हुन्छन ! महाशिवरात्री ,मासशिवरात्री ,प्रदोष यसैका परिचायक हुन् ! र यी सबै चाडमा चर्द्र कलाको महत्व छ ! शिवजीको शीरको अर्ध चन्द्र शिव पन्थ र चन्द्र बंशीहरुको परिचायक हो ! मध्य देश (Middle east)को सबै राष्ट्रहरुको ध्वजामा त्यै आशय उल्लेखित गरिएको हो ! चर्चित चंगेज खानको झन्डामा पनि अर्ध चन्द्र अंकित थियो ! ईश्लाम धर्मको प्रतिक चिन्ह हो अर्ध चन्द्र यसैको फलस्वरूप हिन्दूको मकेश्वर महादेव मुसलमानहरुको पवित्र तिर्थस्थल मक्का हुन् पुगेको हो !

त्रिशूल:-
शिवजीको त्रिशूल सत्य ,तम ,राज स्वरुपको परिचायक हो ! जसलाई प्रोटोन ,न्युट्रोन र इलेक्ट्रोन पनि भनिन्छ ! यस बाहेक त्रिशूलको तिन शूलले उदय , शंरक्षण र बिनाश हुनेकुराको प्रतिनिधित्व गरेको हुन्छ ! यसैलाई भुत ,बर्तमान र भविष्य पनि भनिन्छ !

नाग :
शिवजीको नाग बंश संग गहिरो सम्बन्ध थियो ! इनि नाग बंशका आराध्य देव थिए ! त्यसकारण इनको गलामा नागले शोभा पाएको थियो ! नाग मान्छेको बोलीमा हुने बिषको परिचायक हो !
डमरु :
गहिरिएर बिचारने हो भने सबै हिन्दूको देवी देवताहरुसंग एक एक बटा बाद्द्य बादन रहेको छ ! यी सबैको प्रतीकात्मक अर्थ रहेको हुन्छ ! शिव संग रहेको डमरुको अर्थ हो यो विश्वमा नाद अर्थात ध्वनीको ठुलो महत्व छ ! इनि संगीतका जनक पनि हुन् ! शिवजीको प्रादुर्भाव हुनु भन्दा पहिले कसैले नाच्न ,गाउँन र बजाउन जान्दैनथ्यो ! याँहा डमरु अर्थात नादको अर्थ त्यसो ध्वनी संग सम्बन्धित छ जो यस ब्रह्माण्डमा सधैं विद्यमान थियो अर्थात " ओं " ! यहि नादबाट परा ,पश्यन्ति ,मध्यमा र वाणीको उत्पत्ति भएको हो !
साढे 
बृशभ शिवको बाहन हो ! याँहा बृशभको अर्थ धर्म हो ! वेदले धर्मको चार खुट्टो भएको बताएको छ ! याँहा धर्मको खुट्टो भनेको हिन्दुका चार पुरुश्वार्थ अर्थात धर्म ,अर्थ ,काम र मोक्ष हो ! देवादिदेव शिव यिनै चार पुरुस्वार्थहरु माथि बसेर हिडदछन ! शिवको बाहनलाई नन्दी पनि भनिन्छ ! याँहा नन्दी शब्द समुहका पर्यायवाची हुन जसले धर्मशास्त्र ,अर्थशास्त्र ,कामशास्त्र र मोक्षशास्त्रको रचना गरेका थिए !
जटा
शिव अन्तरिक्षका देउता मानिन्छन ! उनको नाउ व्योमकेश पनि हो ! यसकारण आकाश उनको जटा स्वरुप हो ! जटा बायु मण्डलको प्रतिक हो ! सौर्य मण्डलमाथि परमेश्ठी मण्डल रहेको मानिन्छ ! यसैको अर्थतत्व समातेर त्यसलाई गङ्गा भनिएको हो ! यसैकारण गङ्गा शिवको जटामा प्रवाहित छन् ! शिवजीले जटामा गङ्गा धारण गरेका कारण उनलाई जल चढाउने चलन चलेको हो !
भष्म
शिवले शरीरमा भष्म लाउछन ! भष्म यस संसारको निस्सारताको परिचायक हो ! यो आकर्षण ,मायाँ र मुक्तिको प्रतिक हो !
त्रिनेत्र 
शिवजीलाई त्रिनेत्र भनिन्छ ! उनको तिन आँखो छ ! प्रत्येक व्यक्तिको दुइ आँखी भुइको बिचमा ३ आँखो अर्थात अलौकिक दृष्टि रहन्छ भनिएको हो !
संसार र सन्यास
यसको अर्थ हो मान्छेले ध्यान ,साधना र सन्यासमा रहेर पनि संसारको जिम्मेवारी पुरा गर्न सक्तछ !
ब्याघ्र चर्म
शिवजीले आफ्नो अंगमा बाघ वा हात्तीको छाला बेरेको मानिन्छ ! याँहा हात्ती भनेको अभिमान र बाघ भनेको हिंसाको प्रतिक हो ! शिवजीले हिँसा र अभिमान दुवै दबाएर राखेका छन् !
पिनाक 
शिवजीले धनुष चलाउदा त्यसको आवाजले बादल छाटिन्थ्यो ! पर्वत हल्लिन्थ्यो ! भुकम्प आएको आभाष हुन्थ्यो ! शिवजीको धनुष ज्यादै शक्तिशाली भएकोले यसको प्रभावले त्रिपुराशुरको नगरी ध्वस्त हुन् पुगेको थियो ! देवी देवताको काल सकिएपछि शिवजीले त्यो धनुषको प्रयोजन सकियो भनि देवराज ईन्द्रलाइ दिई पठाएका थिए ! देवराज ईन्द्रले त्यो धनुष मिथिला नरेश राजा जनकका पूर्वज देवराजलाइ दिई पठाएका थिए ! देवराज राजा जनकका पूर्वज निमिका जेठो छोराका रुपमा परिचित व्यक्तित्व हुन् ! त्यै शिव-धनुष देवराजको धरोहर स्वरूप राजा जनक संग सीता बिबाह सम्म सुरक्षित रहेको थियो ! जसलाई सीता स्वयम्वरमा मर्यादा पुरुषोत्तम रामले तोडे र सीता स्वयम्वर हुन् पुगेको थियो ! भनिन्छ यो धनुष भगवान शंकरले आफ्नै हातले बनाएका थिए ! त्यसैले यसलाई कसैले उठाउन र ताँदो लाउन सक्तैन थ्यो ! तर भगवान रामले उठाएर यसको तांदोलाउदा भाचिन पुग्यो !
चक्र
एउटै चक्र काल ,प्रयोजन र प्रयोगको कारण बिभिन्न नामले चिनिन्थ्यो ! भगवान शिवको हातमा हुदा जुन चक्रको नाम भवरेंदु रहेको थियो , त्यै चक्र विष्णुको हातमा आउँदा कांता नामले चिन्हियो , त्यै चक्र भगवतीको हातको शोभा हुन् पुग्दा मृत्यु मंजरीको नामले जानिन्थ्यो र पछि त्यै चक्र भगवान कृष्ण संग जोडिदा सुदर्शन चक्रको नामले चिन्हियो ! तर त्यो कृष्णको सुदर्शन चक्रको निर्माण भगवान शिवले नै गरेका थिए ! निर्माण गरिसकेपछि भगवान शिवजीले श्रीविष्णुलाई दिए ! श्रीविष्णुले यो चक्र पार्वतीलाइ दिए पार्वतीले त्यो चक्र परशुराम लाई दिइन ! त्यसपछि मात्र भगवान कृष्णले त्यो सुदर्शन चक्र परशुरामबाट पाएका थिए !

त्रिपुंड
निधारमा शिवजीले त्रिपुंड तिलक लगाएका हुन्छन ! यो तीनबटा लामो रेखाको हुन्छ ! यो त्रिलोक्य र त्रिगुणको प्रतीक हो ! यो सतोगुण, रजोगुण र तमोगुणको पनि प्रतीक हो ! यो त्रिपुंड सेतो श्रीखंड चंदन वा भष्मको हुन्छ ! त्रिपुंड दुइ किसिमको हुन्छ !पहिलो तिन रेखा बीच रातो रंग को एउटा बिंदु भएको ! याँहा बिन्दु शक्तिको प्रतिक हॊ ! अर्को आम मान्छेले लाउने तीन धर्के त्रिपुंड ! यसले मान्छेको मन एकाग्र बनाउदछ ! बिन्दु भएको त्रिपुण्ड आम मान्छेले लाउन्नन !

रुद्राक्ष :
सकारात्मक ऊर्जा तथा रक्त संचार सन्तुलित राख्न शिवजीले रुद्राक्ष धारण गर्दथे !





अधिकारीको फेसबुक बाट साभारः